Research Article

 

 

The relation of hearing loss degrees and oral stereognosis in 5-year-old children

 

 

Seyede Zohre Mousavi1, Aliasghar Sabaghi2, Azar Mehri1, Saman Maroufizade3

 

1- Department of Speech therapy, School of Rehabilitation, Tehran University of Medical Sciences, Iran

2- Department of Speech therapy, Varastegan Institute for Medical Sciences of Mashhad, Mashhad, Iran

3- Department of Biostatistics, Faculty of Medical Sciences, Tarbiat Modarres University, Tehran, Iran

 

 

Received: 13 January 2012, accepted: 9 July 2012

 

Abstract

Background and Aim: Oral stereognosis is the ability to recognize the objects placed in the mouth; this plays a significant role in speech sounds production. Since the children with hearing loss have articulation disorders, this study aimed to clear the relation of hearing loss degrees and oral stereognosis in 5-year-old children.

Methods: In this cross-sectional non-invasive study, 40 children of 5-year-old (30 children with different degrees of hearing loss and 10 normal children) were involved. Oral steriognostic test was done for all of them and the Mann-Whitney U was used for statistical analysis.

Results: There were significant differences between the mean of oral stereognostic ability between the normal children and the children with severe (p<0.01) or profound hearing loss (p=0.05). There was no significant difference between the mean of oral stereognostic ability among the children with moderate, severe and profound hearing loss compared with together. Besides, there was no significant difference between the mean of the time of diagnosis among all of hearing loss and normal children.

Conclusion: The study shows that the children with moderate, severe and profound hearing loss have inefficient oral stereognosis in comparison with the normal children.

Keywords: Oralstereognosis, hearing loss, normal children, articulation disorders

 


مقاله پژوهشی

 

بررسی رابطۀ بین میزان افت شنوایی و توانایی استریوگنوز دهانی در کودکان کم‏شنوا و بهنجار 5 ساله

 

سیده زهره موسوی1، علی‏اصغر صباغی2، آذر مهری1، سامان معروفی‏زاده3

1ـ گروه گفتاردرمانی، دانشکده توانبخشی، دانشگاه علوم پزشکی تهران، ایران

2ـ گروه گفتاردرمانی، مرکز آموزش عالی علوم پزشکی وارستگان مشهد، مشهد، ایران

3ـ گروه آمار زیستی، دانشکده علوم پزشکی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

 

چکیده

زمینه و هدف: استریوگنوز دهانی توانایی شناسایی اشیاء و جایگاه آنها در دهان است و در تولید صداهای گفتاری، ایفای نقش می‏کند. از آنجا که کودکان کم‏شنوا دارای مشکلات تولیدی هستند. از این رو پژوهش حاضر توانایی استریوگنوز دهانی کودکان پنج سالۀ کم‏شنوا با درجات متفاوت افت شنوایی را با کودکان گروه بهنجار مورد مقایسه قرار داد.

روش بررسی: این مطالعه از نوع مقطعی، و به‏صورت غیرمداخله‏ای انجام شد. 40 کودک پنج ساله (30 كودك كم‏شنوا و 10کودک بهنجار) انتخاب شدند. این کودکان با استفاده از آزمون تشخيص شكل از لحاظ توانايي استريوگنوز دهاني مورد مقايسه قرار گرفتند. برای تحلیل از آزمون من‏ویتنی استفاده شد.

يافته‏ها: میانگین پاسخ‏های درست آزمودنی‏ها در توانایی استریوگنوز دهانی در گروه‏های بهنجار و کم‏شنوای شدید با 01/0=p و در گروه‏های بهنجار و کم‏شنوای عمیق با 05/0=p، دارای تفاوت معنی‏دار بود. بین میانگین پاسخ‏های درست آزمودنی‏ها در توانایی استریوگنوز دهانی در گروه‏های کم‏شنوا در مقایسه با یکدیگر تفاوت معنی‏دار وجود نداشت. همچنین میانگین زمان تشخیص درست آزمودنی‏ها به اشکال در گروه‏های بهنجار و تمامی گروه‏های کم‏شنوا، تفاوت معنی‏دار مشاهده نشد.

نتيجه‏گيري: یافته‏های پژوهش نشان می‏دهد که کودکان کم‏شنوا در مقایسه با کودکان بهنجار استریوگنوز دهانی مناسبی ندارند که این بدعملکردی می‏تواند عامل مشارکت‏کننده در اختلالات تولیدی به علت ارسال نامناسب بازخورد حس عمقی در این کودکان باشد.

واژگان كليدي: استريوگنوز دهاني، كم‏شنوايي، كودك بهنجار، اختلال توليد

 

(دریافت مقاله: 23/10/90، پذیرش: 19/4/91)

 

مقدمه


توانایی شناسایی و تمیز انواع اشیاء و جایگاه آنها در داخل دهان، استریوگنوز دهانی (oral stereognosis) نامیده می‏شود. در گفتار، این توانایی روی لب‏ها و زبان ارزیابی می‏شود(1). به‏طور کلی در پژوهش‏های استریوگنوز دهانی، سنجش توانایی تمیز شکل اشیاء به کمک دهان روش اصلی تحقیق بوده است، و در انجام این پژوهش‏ها دو روش به کار رفته است. روش اول عبارت است از سنجش شناسایی شکل اشیاء؛ برای این منظور یک جسم کوچک سه‏بعدی یا با ابعاد هندسی (منظور این است که جسم مزبور بی‏قاعده مانند یک سنگ‏ریزه نامنظم، نیست بلکه نظم هندسی دارد) در دهان فرد مورد آزمایش قرار داده می‏شود و از او خواسته می‏شود با آن جسم در دهان بازی کرده و به کمک حس دهانی شکل آن را تشخیص دهد و به شیء مشابهی که در میان چند شیء دیگر در مقابل چشمان وی قرار داده شده است اشاره کند. در روش دوم، یک جفت شیء بی‏آنکه به بیمار نشان داده شود در دهان وی گذاشته می‏شود و از بیمار پرسیده می‏شود که آیا دو شیء یکسان هستند یا خیر. این عمل چند بار با اشیاء



یکسان یا متفاوت تکرار می‏شود(2). بیشتر محققان بر این عقیده‏اند که اطلاعات حسی، بخشی جدانشدنی از کنترل و هماهنگی حرکتی است، بازخورد شنیداری، لمسی و حس عمقی متعاقب تولید گفتار به‏وجود می‏آیند و حرکات تحت تأثیر کنترل مستمر این بازخوردها (کنترل حلقه‏ـ‏بسته) هستند(3).

لازم به ذکر است که از هر 600 نوزاد، یک نوزاد به کاهش شنوایی مادرزادی مبتلاست و تعداد بسیار بیشتری نيز در طول دورۀ نوزادی و پس از آن دچار کاهش شنوایی می‏شوند. همچنین تقریباً 8/1 درصد از افراد زیر 18 سال دچار نوعی اختلال در شنوایی هستند(4). از این رو پرداختن به مشکلات زمینه‏ای گفتار و زبان کودکان کم‏شنوا می‏تواند از ضروریات در پژوهش حیطۀ آسیب‏شناسی گفتار و زبان باشد.

پژوهش‏های گوناگونی دربارۀ وضعيت استريوگنوز دهاني در كودكان مبتلا به شكاف كام، کم‏شنوا، فلج مغزي و كودكان دچار اختلال توليد وجود دارد. برای مثال، بختیاری و همکاران (2009) توانایی استریوگنوز را در کودکان کم‏شنوای 9-6 ساله با کودکان سالم هم‏سن آنها مقایسه کردند و نشان دادند که توانایی استریوگنوز در کودکان کم‏شنوا ضعیف‏تر از کودکان سالم هم‏‏سن‏شان است(5). شیانی و همکاران (2004) توانایی ادراک فضاشناختی دهانی را در کودکان بهنجار 6 و7 ساله بررسی کرد و در این زمینه تفاوت قابل ملاحظه‏ای بین آنها مشاهده کرد(6). استریوگنوز دهانی در کودکان با شکاف کام و سالم توسط درخشنده و همکاران (2003) مورد بررسی قرار گرفت. نتایج بررسی آنها نشان داد که شکاف کام تأثیر زیادی در کاهش توانایی حواس دهانی دارد)7(. Koczorowski و همکاران در سال 2006 نشان دادند که کودکان با اختلال open bite در توانایی استریوگنوز دهانی ضعیف هستند و این توانایی پس از تزریق مادۀ بی‏حسی زبان کاهش می‏یابد(8).

مطالعۀ حاضر به تعیین درصد توانایی استریوگنوز دهانی تشخیص شکل در کودکان کم‏شنوا (متوسط، شدید و عمیق) با کودکان بهنجار و تعیین مدت‏زمان تشخیص شکل در این کودکان، و همچنین مقایسۀ این دو مورد بین کودکان کم‏شنوا و سالم هم‏سن آنها و همچنین بین خود کودکان کم‏شنوا (متوسط، شدید و عمیق) می‏پردازد. در کل، این مطالعه از نظر میزان افت شنوایی، گروه سنی و حجم نمونه با مطالعۀ قبلی متفاوت بوده است. از یافته‏های پژوهش حاضر می‏توان در ارزیابی و طرح‏ریزی درمان اختلالات تولید در کودکان کم‏شنوا استفاده کرد.

 

روش بررسی

پژوهش حاضر از نوع مطالعۀ مقطعی و به‏صورت غیرمداخله‏ای بود که در آن، مطابق با مطالعات انجام شده در موارد نسبتاً مشابه، تعداد 10 نفر از هر گروه در کل 30 نفر کم‏شنوا (با افت شنوایی متوسط‏، شدید‏‏ و ‏عمیق) و کودکان بهنجار 5 ساله (5 سال تمام تا 5 سال و 11 ماه و 29 روز) و در مجموع 40 نفر انتخاب شدند. اين پژوهش در مهدهاي كودك، کلینیک‏های گفتاردرمانی، مراکز و بیمارستان‏های تابعۀ دانشگاه علوم پزشکی تهران انجام شد. با بررسی متونی که در این زمینه وجود داشت، مشاهده شد که جنسیت در توانایی استریوگنوز دهانی تأثیری ندارد، بنابراین در مطالعۀ حاضر این موضوع مورد بررسی قرار نگرفت. ابزارهای مورد استفاده برای جمع‏آوري اطلاعات شامل زمان‏سنج، اشکال سه‏بعدی (شکل 1) و پرسش‏نامۀ مشخصات فردی بود.



Text Box: جدول 1ـ میانگین و انحراف معیار متغیرهای پاسخ‌های درست استریوگنوز دهانی و زمان پاسخ‌دهی به شکل‌ها در گروه‌های بهنجار و کم‏شنوا

	گروه
	بهنجار	کم‏شنوای متوسط	کم‏شنوای شدید	کم‏شنوای عمیق
پاسخ‌های درست استریوگنوز دهانی	(96/0) 60/8	(37/1) 9/6	(96/0) 6/6	(82/2) 0/6
زمان پاسخ‌دهی به شکل‌ها (ثانیه)	(30/3) 63/5	(72/4) 83/5	(35/4) 21/7	(05/8) 52/9


اشکال مورد استفاده در آزمون، مشابه پژوهش بختیاری و همكاران (2009)، شامل 12 جفت شكل مختلف هندسی بود(5)، که دو جفت از آنها مربوط به آموزش آزمودنی و 10 جفت دیگر مربوط به آزمون اصلی بود. تمام این اشکال، سه‏بعدی و به ‎طول و عرض پنج و ضخامت یک میلی‏متر بودند. تنها استثنا، شکل مکعب به ابعاد یک سانتی‏متر بود. این اشکال هندسی از جنس مواد دندان‏پزشکی بودند که در ساخت پروتزهای دندانی (شامل آکریل خودپخت و متیل متا آکریلات) به‏کار می‏روند و با سفارش به یک دندان‏ساز تهیه شدند. برای جلوگیری از خطر بلعیده شدن آنها توسط کودک، سوراخی در انتهای شکل‏ها تعبیه و نخ دندانی به آنها وصل شد. آزمونگر سر نخ را در دست نگه می‏داشت و مانع بلعیدن آن توسط کودک می‏شد.

برای ارزیابی استریوگنوز دهانی از روش دوم ارزیابی، که در بالا ذکر شد، استفاده شد. این آزمون در دو مرحله انجام شد. در مرحلۀ اول، برای آشنایی کودکان با نحوۀ اجرای آزمون، از دو شکل استفاده شد که در آزمون اصلی نبودند. ابتدا به‏صورت شفاهی برای کودک نحوۀ اجرای آزمون توضیح داده می‏شد و سپس یکی از جفت‏های آن سه شکل در فاصلۀ 35 سانتی‏متری و در میدان دید کودک قرار داده می‏شد و از او خواسته می‏شد تا چشمانش را ببندد. در این هنگام جفت دیگر یکی از اشکال به‏مدت 20 ثانیه در دهان او قرار داده می‏شد. سپس کودک باید چشمانش را باز می‏کرد و می‏گفت شکلی که در دهانش قرار دارد با کدام یک از شکل‏های مقابلش مطابقت دارد. بعد از توجه کامل کودک و اطمینان از اینکه متوجه آزمون شده است، مرحلۀ اصلی آزمون با ده جفت شیء اصلی انجام می‏شد. در آزمون اصلی، با توجه به پاسخ کودک، امتیاز مثبت یا منفی در برگه‏های مربوط ثبت می‏شد و در نهایت جمع امتیازهای کودک محاسبه می‏شد که به‏عنوان امتیاز توانایی تشخیص اشکال در نظر گرفته می‏شد. زمان پاسخ‏دهی، مدتزمان بین قرار گرفتن شیء در دهان کودک و باز کردن چشمان و بازشناسی شیء مورد نظر بود. زمان بازشناسی توسط زمان‏سنج و برحسب ثانیه اندازه‏گیری می‏شد. در نهایت، امتیاز تمام کودکان جمع‏آوری و به‏عنوان میانگین امتیاز در نظر گرفته می‏شد. كليۀ تحلیل‏ها با استفاده از نرم‏افزار آماري SPSS نسخۀ 16 انجام شد و از آزمون من‏ویتنی برای تجزيه و تحليل داده‏ها استفاده شد.

 

یافته‏ها

ميانگين توانايي استريوگنوز دهاني كودكان کم‏شنوای متوسط 9/6 با انحراف معیار 37/1، کم‏شنوای شدید 6/6 با انحراف معيار 96/0، کم‏شنوای عمیق 6 با انحراف معيار 82/2 و در كودكان هنجار60/8 با انحراف معيار 96/0 بود. از این نظر، تفاوت بین گروه‏های کم‏شنوا و بهنجار معنی‏دار بود (جدول ١). همان‏طور که ملاحظه می‏شود، بین میانگین پاسخ‏های درست آزمودنی‏ها در توانایی استریوگنوز دهانی در گروه‏های بهنجار با کم‏شنوای شدید(000/0p=) و عمیق(049/0p=) تفاوت معنی‏دار وجود داشت، اما بین گروه‏های کم‏شنوا در مقایسه با یکدیگر تفاوت معنی‏داری دیده نشد.

ميانگين زمان پاسخ‏دهی به شکل‏ها در كودكان کم‏شنوای متوسط 83/5 با انحراف معيار 72/4، کم‏شنوای شدید 21/7 با انحراف معيار 35/4، کم‏شنوای عمیق 52/9 با انحراف معيار 05/8 و در كودكان بهنجار 63/5 با انحراف معيار 30/3 بود. تفاوت بین گروه‏های کم‏شنوا و بهنجار معنی‏دار نبود. همچنین بین میانگین مدت زمان پاسخ به شکل‏ها هم در گروه بهنجار با تمام گروه‏های کم‏شنوا و نیز در گروه‏های کم‏شنوا در مقایسه با یکدیگر تفاوت معنی‏داری دیده نشد. در توانایی تشخیص شکل 9 بین کودکان بهنجار و کودکان کم‏شنوای شدید (023/0p=) و در توانایی تشخیص شکل 10 بین کودکان بهنجار و کودکان کم‏شنوای عمیق(023/0p=) تفاوت معنی‏داری وجود داشت، اما در توانایی تشخیص سایر اشکال تفاوت معنی‏داری بین گروه‏ها دیده نشد.

همچنین در بین اشکال مورد بررسی، در مقایسۀ مدت‏زمان پاسخ‏دهی به شکل 10 بین کودکان بهنجار و کودکان کم‏شنوای عمیق تفاوت معنی‏داری وجود داشت(029/0p=)، اما در مدت‏زمان پاسخ‏دهی به سایر اشکال تفاوت معنی‏داری بین گروه‏ها دیده نشد.

 

بحث

هدف این پژوهش بررسی رابطۀ بین میزان افت شنوایی و توانایی استریوگنوز دهانی کودکان کم‏شنوا (متوسط، شدید، و عمیق) و کودکان بهنجار پنج سالۀ شهر تهران بود. نتايج این پژوهش تفاوت معنی‏داری بین توانایی استریوگنوز دهانی در گروه‏های بهنجار، کم‏شنوای متوسط و عمیق نشان می‏دهد که در بخش یافته‏ها به آن اشاره شد. با توجه به جدول 1 با 09/0p= بین میانگین پاسخ‏های درست آزمودنی‏ها در توانایی استریوگنوز دهانی در گروه‏های بهنجار و کم‏شنوای متوسط تفاوت معنی‏دار مشاهده نشد. این احتمال وجود دارد که با افزایش حجم نمونه تفاوت معنی‏دار در بین افراد بهنجار و کم‏شنوای متوسط دیده شود. اين يافته‏ها از نظر توانایی استریوگنوز دهانی در گروه‏های بهنجار در مقایسه با کم‏شنوای شدید و عمیق با تحقیق بختیاری و همکاران (2009) که توانایی استریوگنوز را فقط بین کودکان كم‏شنوای شديد تا عميق 9-6 ساله با کودکان هنجار هم‏سن مقایسه کردند(5)، همخواني دارد. در تحقيق Bishop و همکاران (1973) نيز نشان داده شده است كه توانايي ادراک حس‏هاي داخل دهاني و توليد گفتار در دانش‏آموزان دبيرستاني كم‏شنوا، كه از زبان اشاره براي برقراري ارتباط استفاده می‏کردند، نسبت به دانش‏آموزان هنجار هم‏سن و دانش‏آموزان كم‏شنوا كه از ارتباط شفاهي براي برقراري ارتباط استفاده میکردند، كمتر است(9). اين یافته مؤيد اين موضوع است كه هرچه از گفتار بيشتر استفاده شود حس‏هاي داخل دهاني نيز بيشتر تقويت مي‏شوند و از كارايي بهتري در ارتباط با توليد گفتار برخوردار می‏شوند. از این نکته می‏توان در امر درمان اختلال تولید صدا در افراد کم‏شنوا استفاده کرد؛ به این صورت که میتوان با تقویت حس‏های داخل دهانی، ارتباط بین حس و حرکت را در این کودکان افزایش داد و امکان تولید درست صداها را فراهم کرد. اما در تحقيق Lieberth و Whitehead (1987) كه به بررسي خطاهاي توليد و خطاهاي آزمون ادراك حسي دهان در افراد كم‏شنوای بزرگسال و افراد عادي بزرگسال پرداخته بودند(10)، تفاوت معنی‏داري ملاحظه نشد. احتمالاً علت آن تفاوت بين سن آزمودني‏ها در تحقيق آنها و پژوهش حاضر است. در مطالعات انجام شده دربارۀ مسئلۀ استریوگنوز، اختلالات درگیرکنندۀ حس و حرکت مورد بررسی و مطالعه قرار گرفته‏ است که از آن جمله می‏توان به مطالعۀ درخشنده و همکاران (2003) اشاره کرد(7). از این پژوهش می‏توان نتیجه گرفت که بین گروه بهنجار و گروه دچار اختلال در توانایی استریوگنوز دهانی (برای مثال، افراد مبتلا به شکاف کام و لب) تفاوت معنی‏داری دیده می‏شود.

همان‏گونه که ذکر شد میانگین زمان پاسخ‏های درست آزمودنی‏ها در توانایی استریوگنوز دهانی بین گروه‏های بهنجار و کم‏شنوای متوسط، بهنجار و کم‏شنوای شدید، بهنجار و کم‏شنوای عمیق و همچنین بین گروه‏های کم‏شنوا (متوسط، شدید و عمیق) در مقایسه با یکدیگر، تفاوت معنی‏دار مشاهده نشد. این نتایج با نتايج بررسي‏های قبلي در پاره‏اي موارد متفاوت است. برخی از پژوهش‏هايي كه در گذشته بر پايۀ مقایسۀ میانگین مدت زمان استریوگنوز دهانی انجام شدهاند، نشان میدهند كه بین کودکان بهنجار و کودکان دچار اختلال تفاوت معنی‏داری وجود دارد، در حالي‏كه نتيجۀ به‏دست آمده از این پژوهش حاکی از عدم تفاوت معنی‏دار بین میانگین مدت زمان تشخیص اشکال بود. این تفاوت در نتایج می‏تواند به‏دلیل حجم نمونۀ وسیع‏تر در مطالعۀ حاضر و نیز گروه سنی انتخاب‏شده و تفکیک انواع کم‏شنوا براساس میزان افت شنوایی آنان باشد.

همچنین در توانایی تشخیص اشکال، در تشخیص شکل 9 بین کودکان بهنجار و کودکان کم‏شنوای شدید(023/0p=) و در تشخیص شکل 10 بین کودکان بهنجار و کودکان کم‏شنوای عمیق(023/0p=) تفاوت معنی‏داری وجود داشت که این یافته نیز با تحقیق بختیاری و همکاران(5) همخوانی دارد. به نظر می‏رسد علت پایین ‏بودن میانگین امتیاز در تشخیص شکل 9، تشابه این شکل با شکل 1 بوده است و در مورد شکل 10، پیچیده بودن آن برای کودکان کم‏شنوا مطرح است.

در مقایسۀ مدت زمان پاسخ‏دهی به اشکال مورد بررسی، در شکل 1 با 015/0p= و در شکل 10 با 029/0p= بین کودکان بهنجار و کم‏شنوای عمیق تفاوت معنی‏داری وجود داشت که این یافته نیز با یافتۀ پژوهش بختیاری و همکاران(5) همخوانی دارد. اما در مورد اشکال دیگر و مدت زمان پاسخ‏دهی، یافتۀ معنی‏داری مشاهده نشد.

 

نتیجه‏گیری

به‏طور مشخص کودکان کم‏شنوا (متوسط، شدید و عمیق) در توانایی استریوگنوز دهانی دارای نقص هستند. به‏ویژه این توانایی در کودکانی با افت شنوایی بیشتر (شدید و عمیق) ضعیف‏تر است. از یافته‏های پژوهش چنین استنباط می‏شود که این امر ارسال بازخورد حس عمقی و حس لامسه از دهان حین تولید صداهای گفتاری را مختل می‏سازد. از آنجا که اطلاعات حسی، بخشی جدا نشدنی از کنترل و هماهنگی حرکتی است، بازخورد (فیدبک) شنیداری، لمسی و حس عمقی متعاقب تولید گفتار به‏وجود می‏آیند. حرکات تحت تأثیر کنترل مستمر بازخوردها هستند و در مراحل رشد اوليۀ گفتار، بازخوردهاي ناشي از حس شنوایي نقش مهمي در رشد صداهاي گفتاري و بازبیني گفتار توليد‏ شده و انطباق آن با الگوي گفتاري درست دارد. كم‏شنوايي باعث مي‏شود كه كودك در مراحل اولیۀ رشد گفتار و زبان، بازخوردي از صداي خود دريافت نكند و در نتيجه كيفيت و كميت صداسازي‏هاي او با كودكان بهنجار متفاوت باشد.

 

سپاسگزاری

این پژوهش حاصل طرح تحقیقاتی مصوب دانشجویی با شمارۀ 10285-61-03-89 است. از مسئولان محترم مراكز و بیمارستان‏های تابعۀ دانشکدۀ توانبخشی، مرکز توانبخشی نیوشا، ‏مدارس باغچه‏بان و ‏مهدکودک‏های تهران و جناب آقای دکتر جلال بختیاری كه صميمانه در انجام اين پژوهش مارا ياري کردند، كمال تشكر و قدرداني را داريم.


 

REFERENCES


1.             Nicolosi L, Harryman E, Kresheck J. Terminology of communication disorders: speech-language-hearing. 5th ed. Baltimore: Lippincott Williams & Wilkins; 2004.

2.             Johnson JP, Moulton RD. Nature and treatment of articulation disorders. Spring Field, III: Thomas; 1980.

3.             McNeil M. Clinical management of sensorimotor speech disorders. 1st ed. New York: Thieme; 1996.

4.             Pore SG, Reed KL. Quick reference to speech-language pathology. 1st ed: Gaithersburg, MD: Aspen Publishers; 1999.

5.             Bakhtiyari J, Eftekhari Z, Nooritajer A. Oral stereognosis in children with and without hearing loss. Research on Exceptional Children. 2009;8(4):396-403. Persian.

6.             Shiani A, Hadian M, Akbari M, Karimi H, Jalaei Sh. Comparison of oral stereognosis in 6 to 7 years old normal children. Journal of Rehabilitation. 2004;5(16-17):49-53. Persian.

7.             Derakhshandeh F, Kolvani S, Najarzadeh F, Gheyasvand L, Falahati R. The study and comparison of the mean of stereognosis in cleft palate and normal children. Journal of Rehabilitation. 2003;12:28-33. Persian.

8.             Koczorowski M, Woźniak W, Koczorowski R. Impairment of the oral stereognosis in the partial anterior open bite. Folia Morphol (Warsz). 2006;65(3):221-4.

9.             Bishop ME, Ringel RL, House AS. Orosensory perception, speech production, and deafness. J Speech Hear Res. 1973;16(2):257-66.

10.         Lieberth AK, Whitehead RL. Orosensory perception and articulatory proficiency in hearing-impaired adults. Percept Mot Skills. 1987;64(2):611-7.